VUI CHƠI LÀ BẢN NĂNG SINH TỒN
(Nhung Nguyễn)
(1) Vui chơi ở người lớn lâu nay thường bị coi thường. Trong tiếng Việt, chơi thường bị biểu đạt bằng những từ ngữ tai tiếng như “chơi bời”, “ăn chơi”, hay mang những hàm ý miệt thị chỉ sự lêu lổng, lười biếng, thậm chí ích kỉ và lãng phí. Nhưng khi các nhà nghiên cứu về vui chơi bắt đầu tìm hiểu về vai trò của nó đối với người trưởng thành, họ nhận ra, đối lập với chơi không phải là làm, mà là trầm cảm. Vui chơi trong đời sống cũng thiết yếu như giấc ngủ ngon và bữa ăn đầy đủ dinh dưỡng, và thiếu chơi là một hiểm hoạ ăn mòn sức khoẻ sâu rộng không chỉ với cá nhân, mà cả cộng đồng.
(2) Hành vi vui chơi cũng xuất hiện ở nhiều loài động vật. Chó sói, tinh tinh, hải cẩu,... chơi đùa trong những năm đầu đời có thể quyết định khả năng sống sót của chúng khi trưởng thành. Quá trình vui chơi đem lại mô hình thế giới phiên bản thu nhỏ và an toàn, cho phép con non thực hành, thử nghiệm, học hỏi các kĩ năng sinh tồn và giao tiếp, như săn bắt, đọc vị các hành vi phân biệt bạn - thủ, tăng cường niềm tin, kiềm chế bản thân... Với loài người vui chơi cũng định hình phát triển nhận thức, thể chất, xã hội và cảm xúc. Chơi đùa trang bị cho trẻ em các kĩ năng khám phá, sáng tạo, tưởng tượng, ứng biến, giao tiếp..... Bước ra khỏi tuổi thơ với những trò chơi, các em được tập dượt cách làm chủ và thích nghi với các tình huống trong cuộc sống.
(3) Nhưng nếu hầu hết các loài chỉ chơi đến độ tuổi nhất định, thì tạo hoá lại cho con người làm “dân chơi” suốt đời. Tiến sĩ Stuart Brown, chuyên gia tâm thần học, sáng lập Viện. Quốc gia về vui chơi của Mỹ, đưa ra các bản chụp quét não và phân tích hành vi con người đề chứng minh rằng trong xã hội hiện đại, bộ não có thể tiếp tục phát triển lâu sau khi chúng ta đã qua tuổi vị thành niên, và vui chơi thúc đẩy sự phát triển đó. “Bộ não của chúng ta không ngừng phát triển sau tuổi đôi mươi. Với một cá nhân khoẻ mạnh, vui chơi rất có thể tiếp tục thúc đẩy quá trình hình thành thần kinh mới (neurogenesis) trong suốt cuộc đời, ông viết trong cuốn Play: How it Shapes the Brain, Opens the Imagination, and Invigorates the Soul (2009). Ví dụ, các nghiên cứu về chứng mất trí sớm cho thấy rằng vui chơi thể chất ngăn chặn tình trạng suy giảm tinh thần bằng cách kích thích các tế bào thần kinh mới ra đời. Ngay cả với những người trên 70 tuổi, các trò chơi như giải câu đố hay chơi cờ có liên quan đến khả năng chống sa sút trí tuệ, như một nghiên cứu gần đây cho thấy.
(4) Khi được vui chơi, cơ thể con người kích hoạt giải phóng những hormone hạnh phúc tự nhiên có lợi cho cơ thể như dopamine và oxytocin, thúc đẩy cảm giác vui sướng và thậm chí có thể giảm đau và căng thẳng tạm thời. Vui chơi cũng kích hoạt các yếu tố tăng trưởng thần kinh mạnh mẽ giúp tăng khả năng học tập và tính linh hoạt của tinh thần.
(Theo Vui chơi là bản năng sinh tồn, Nhung Nguyễn, https://tiasangcom.vn/van-hoa/vui-choi-la-ban-nang sinh-ton, ngày 25/02/2024)