Góc chiếu giữa đình
(Ngô Tất Tố)
“Người ta bảo với tôi rằng: ông rất thật thà chân chỉ. Trước đó chừng mười lăm năm, ông còn làm nghề cày thuê, vợ ông thì chuyên đi ở vú sữa. Cái chính sách tiết kiệm, trong một thời kì khá dài, đã đưa nhà ông lên đến bậc có máu mặt, lưng vốn ở nhà đã có gần mẫu ruộng và nửa con trâu. Trong mấy năm nay, vợ ông đã không còn sữa, ông cũng không được khỏe mạnh như xưa, cho nên cả hai đều tự hưu trí để cùng trông nom nhà cửa ruộng nương. Nhờ trời hồi ấy luôn luôn được mùa, vận ông lại càng tấn tới, trong chuồng lúc nào cũng có lợn lớn, thóc lúa đủ ăn từ vụ nọ đến vụ kia. Trong các hạnh phúc của loài người, ông không mong gì hơn thế, nếu như làng ông không có cái đình.
Khổ vì cái làng Đ.Tr. nhà ông tuy không phải làng văn vật, nhưng mà rất có trật tự.
Bao giờ cũng vậy, chỗ ngồi trong đình làng ấy cũng như chỗ ngồi ở các rạp hát, vẫn chia ra rất nhiều lô: trên nhất là chiếu phẩm hàm, rồi đến các chiếu chức dịch, trai đinh phải ngồi vào lớp cuối cùng. Ông tuy ngoài năm chục tuổi, nhưng vẫn là hạng bạch đinh, mỗi khi ra đình, chỉ được ngồi với bọn bố cu, bố đĩ. Điều đó, ông rất lấy làm bất mãn. Nhiều lần làng khuyết lí trưởng, phó lí, ông đã dốc lòng định mưu lấy chút danh phận. Chỉ vì ông không biết một thứ chữ nào, cho nên không được như nguyện.
Năm nay, mái đình làng ấy có mấy chỗ dột. Dân làng cũng muốn chữa lại, nhưng mà tiền công của làng chỉ vừa đủ để các hào lí đi việc quan, không còn thừa mà mua ngói. Các ông kì dịch liền gọi ông ra giữa đình, để bàn cho ông cái chức lí cựu” lấy một trăm bạc chi tiêu vào công việc tu bổ. Lúc đầu ông cũng phân vân, vì sợ cái của “không tân mà cựu” sẽ không được ai quý trọng. Mấy ông kì dịch nói rất bùi tai, họ bảo người ta bỏ hàng năm, bảy trăm, một nghìn để làm ông lí, ông phó. Đàng này, ông chỉ tốn có một trăm bạc, không vất vả gì, mà rồi cũng được ngồi ngang với họ, ăn biếu ăn xén như họ. Ấy là một dịp hiếm có, không nên bỏ qua.
Nghe vậy ông cũng cho là rất có lí và đã bàn kĩ với vợ. Vợ ông cũng muốn được làm bà Cựu, nên cũng khuyên ông cố lo.
Từ nửa tháng trước, ông đã bán trâu, bán ruộng được hơn trăm bạc, để nộp cho làng. Thế là công việc mười phần đã xong chín phần, chỉ còn khao làng một bữa, thì sẽ thành danh ông Cựu.”
(Trích Góc chiếu giữa đình - Ngô Tất Tố, theo Tổng tập Văn học Việt Nam, tập 30, NXB Khoa học Xã hội, 2000)