Đồng dao một thưở
(Tạ Duy Anh)
“Ngày ấy không có chuyện một đứa trẻ nào đó đóng cửa chơi một mình trong phòng. Đông thì hàng chục đứa. Ít nhất là một cặp. Lớp tuổi nào tự động tìm đến lớp tuổi ấy. Đang tập nói thì đổ nhau đếm sao. “Một ông sao sáng/ hai ông sáng sao/ ba ông sao sáng...”. Lũ chíp hôi tụ lại chơi nu na nu nống hoặc chi chi. Một đứa cầm cái, mắt liến láu nhìn, miệng lem lém đọc.
Chi chi chành chành
Cái đanh nổ lửa
Con ngựa đứt cương
Ba Vương tập đế
Nội dung này không cố định, mà tùy biến theo ý thích của người hát, hoặc đôi khi chỉ là vì kiêng tên húy, tên bố mẹ. Chẳng hạn nếu tên Thành hoàng là “Cương”, thì câu “Con ngựa đứt cương” biến thành “Con ngựa chết trương”. Nhưng chả ai bắt bẻ ai. Đứa này hát xong đến lượt đứa khác, đứa khác nữa, quay vòng cho đến khi sang trò mới. Bọn lớn hơn cũng bày nhiều trò hơn. Hết đánh chắt (thường là lũ con gái) sang thi đối đáp.
Một đứa đọc: “Mày tát chuôm tạo”
Đứa khác tiếp: “Tạo tát chuôm mày”
Đứa kia: “Mày đầy rổ cá”
Đứa này: “Tao đầy rổ tôm”
Đứa khác: “Mày đi chợ Hôm”
Đứa khác: “Tao đi chợ Mai”
Cứ thế bài hát nối dài. Đến chỗ nào bí vần thì thôi. Chẳng ai thắng, chẳng ai thua. Quan trọng là tụ tập và sau mỗi trò lại cười như nắc nẻ, hò hét có khi ầm ĩ cả làng. Thứ nhất là những trò chơi dưới trăng. Cả lớn lẫn bé, (có đứa mới lẫm chẫm bước đi) cùng tham gia. Chẳng hạn trò rồng rắn lên mây. Đứa nọ túm áo đứa kia dài hàng nửa vòng sân. Rồi bỗng chẳng ai cầm trịch mà tất cả cùng ngửa cổ nhìn trăng đồng thanh gào:
Rồng rắn lên mây
Có cây xúc xắc
Có nhà điểm mặt
Thầy thuốc có nhà hay không?
Chỉ cần một đứa ngắc ngứ hoặc đang đi bị vấp là gào sang bài khác
Thả đỉa ba ba
Chớ bắt đàn bà
Phải tội đàn ông
Cơm trắng như bông
Gạo tiền như nước.
Rồi chuyển sang “Dung dăng, dung dẻ”, “Trồng đậu trồng cà”, “Ừ à ù áp hoàn toàn ngẫu hứng. Quanh đi quẩn lại trò chơi ngày bé của tụi tôi chỉ có thể. Sáng, trưa, chiều, tối, mưa dấm gió bắc, chăn trâu cắt có hoặc những đêm trăng... đều có thể chơi. Đã chơi là không biết giờ giấc gì nữa. Ngày sau, đêm sau chơi lại vẫn ngần ấy trò, ngần ấy nội dung nhưng không thấy chán. Giờ đây nhớ lại có những trò thật ngớ ngẩn mà đứa nào cũng háo hức tham gia. Chẳng hạn mỗi khi có mưa rào, không đứa nào bảo đứa nào, tất cả đều ra trước mái hiên nhà mình, nơi hơi mưa mát lịm, cùng gân cổ gào:
Mưa to lên
Uớt ngàn cô tiên
Mưa làm nền, sấm chớp làm nhịp trống phách còn gió thì phụ họa để có thể gào cho tới khi mưa tạnh thì thôi. Vào những hôm ấy khắp làng trên xóm dưới vang lên tiếng trẻ con khiến cho một hiện tượng thiên nhiên thường nhật cũng trở nên vô cùng thiêng liêng.
Và thật kì lạ, có một thử nhịp điệu nào đó cứ gắn chặt vào kí ức tôi, chi phối ý nghĩ và hành động của tôi mà nếu thiếu nó, tôi tin rằng mình sống rất bập bõm. Nó có cả sự hiền hòa mát dịu của trăng, cái phóng dật phiêu du lãng mạn của gió, sự thâm trầm, chắc chắn của đất với niềm thôi thúc bay lên của sao. Trên tất cả là cảm giác chở che của bầu trời, lòng hào phóng nhân hậu của cây cối, trí khôn của ông bà. Tôi chẳng thể và chẳng muốn tách bạch rạch rồi từng thứ thẩm vào tôi suốt từ thời thơ bé thông qua những trò chơi bí ẩn đến mức đơn giản ấy. Chỉ biết rằng cảm giác tâm hồn mình luôn được thổi căng lên niềm khát vọng là có thật. Chỉ biết rằng một cái gì đó hài hòa, bình an, mê đắm cứ bao bọc lấy tôi, hướng tối về phía chân trời, cho tôi sự bền bỉ... là có thật.
Tôi chẳng thể gọi rõ tên nó là cái gì. Nhưng nhờ nó mà tôi biết yêu thương con người, biết xót xa trước nỗi bất hạnh, biết cúi đầu trước vẻ đẹp. Nhờ nó mà giờ đây mỗi đêm trăng kí ức tôi lại sáng lên ánh sáng của giấc mơ, còn khi ngồi nghe mưa tôi thấy da diết âm hưởng một bản nhạc có thể làm dịu đi nỗi nhọc nhằn của công cuộc mưu sinh. Tôi hiểu rằng, không phải ai cũng có cơ hội biến trời đất thành tài sản của minh mặc dù ngày đó chúng tôi là những đứa trẻ nghèo, động một tỉ là nghêu ngao hát.”
(Trích Đồng dao một thuở - Tạ Duy Anh, theo vanvn.vn)