BÀ CỤ BÁN XÔI
(Thạch Lam)
Trong khi chợ Xanh đang họp, tuy đêm khuya, mà quang cảnh cũng không thiếu phần tấp nập. Những người bán gọi thêm một số người mua, cả người bán lẫn người mua lại gọi thêm một số hàng quà. Gánh hàng phở nóng trước chợ Đồng Xuân lúc ba giờ đêm cũng là gánh phở ngon, có lẽ trong không khí mát và lặng ban đêm, mùi phở thơm quyến rũ người ta hơn. Rồi hàng xôi, hàng bánh cuốn nóng, hàng bánh tây chả, vân vân, cũng tụ họp nhau vào để lập thành cho đầy đủ một dãy quà ngon, nhiều hương vị.
Nhưng các hàng quà đó chỉ có bán những buổi phiên chợ mà thôi. Ngoài ra, có một hai hàng quà bán quanh đêm, dù phiên chợ Xanh có họp hay không. Vì trước chợ Đồng Xuân không bao giờ lâm vào cảnh vắng lặng và tịch mịch. Bao giờ cũng có người: một vài thầy đội xếp đến “tua” đi tuần đêm, một vài người đi bán vé, một số đông các bác kéo xe,... và một vài người thích chơi khuya, hoặc ở các rạp hát hay nhà chớp bóng về, còn vui chân lang thang mãi trên các vỉa hè Hà Nội để nghe tiếng gót giày của mình vang động; hoặc ở cao lâu ra, muốn đi hóng mát cho tiêu, hoặc ở các tiệm thuốc phiện ra - cái này thì phần nhiều - đã có một vài điệu chếnh choáng trong chân, muốn đi đây đó, không mục đích, không cần nghĩ giờ về, và thấy đời lúc ấy dung dị dễ chịu và tàm tạm sống được...
Muốn thức quà no, thì lại hàng xôi, cơm của bà cụ phố Hàng Khoai. Bà dọn hàng trước cửa chợ đã từ lâu lắm, không biết đã mấy năm rồi, và chỉ dọn từ lúc chín, mười giờ tối trở đi cho đến sáng. Bà bán đủ các thức xôi: xôi vò ăn bùi và béo, xôi đỗ ăn đậm vị, xôi lạc ăn vui miệng, đôi khi cả xôi gấc đỏ tươi, lúc xới ra, khói bốc thơm phức,... Ăn với những miếng đậu thái vuông to, rán phồng (tuy rất ít mỡ) và mắm muối sẵn sàng; hay những miếng chả trâu không ngon lành lắm - người nghèo có kì quản đâu! Đã lâu, bà có làm một thứ giò sỏ, mỡ ròn và mộc nhĩ, ăn cũng thú vị.
Khi nào độ chừng khách hàng đã ngấy xôi, thì bà rán cả cơm, với cá giếc rán, với trứng gà “ôm lét” (mà tôi ngờ là trứng vịt!) với vó bò hay giò lợn, và cả một nồi mọc đông quánh như keo sơn, béo ngậy như thịt đông.
Ở đây, không có gì đáng quyến rũ một người sành thưởng thức, quả vậy. Nhưng phải trông các bác xe, các người phu ngồi ăn, mới hiểu cái ngon lành có thể đến được bậc nào!
Nhắp một vài chén rượu, thong thả gặm một mảnh vỏ bỏ may còn dính nhiều thịt, và tròn nằm xôi trong tay trước khi đưa lên miệng, họ có cái sung sướng của nhà nghệ sĩ thưởng thức áng văn hay (có lẽ họ là những nghệ sĩ không biết). Mà nếu hôm ấy buổi xe lại có lãi, thừa được vài hào, thì cái thủ của họ thực là vô cùng tận.
Cho nên quanh mẹt hàng của bà cụ phổ Hàng Khoai, bao giờ cũng vây một hai vòng người. Thỉnh thoảng chúng ta được thấy một vài nhân vật lại một vài người không biết ở đầu, và sống bằng cách gì, gầy gò và rách rưới, nhưng quần áo rách là những thứ quần áo sang trọng trước kia. [...]
Cái ngon ấy cũng để lấy lắm. Cả đến chính bà hàng cũng theo được cái nên thưởng thức. Những lúc vắng khách, bà cũng rót một chén rượu to để canh, và thong thả tự nhằm những thức ăn chính tay mình làm ra... Có lẽ bà tự lấy làm bằng lòng: vì mắt bà lâu dẫn mờ say đi, tay bà dính thêm nhiều mô, và bên thủng thêm một đống xương con... Ít ra ở đâu mà được người bán cùng với người mua cùng là tri kỉ, hiểu các vị một cách thấu đáo như thế, và cùng bàn chuyện về xôi, giò, chả với cái dễ dàng thân một của những người kính phục lẫn nhau. Ở đâu, nếu không ở chốn Hà Nội 36 phố phường.
(Trích Bà cụ bán xôi - Hà Nội băm sáu phố phường, Thạch Lam, in trong Tổng tập văn học Việt Nam, tập 26, Hà Minh Đức chủ biên, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, NXB Khoa học xã hội, 2006)