Giải SBT Ngữ Văn 9 KNTT Bài 4. Khám phá vẻ đẹp văn chương có đáp án

- Theo lí giải của tác giả, chi tiết chiếc bóng trên vách có ý nghĩa biểu trưng cho tình cảm vợ chồng quyến luyến không rời. Việc Vũ Nương chỉ vào bóng mình trên vách để đùa con cho thấy lòng thương nhớ của nàng đối với chồng. Chi tiết chiếc bóng vì thế đã tô đậm tình yêu, lòng chung thuỷ của nàng. Chi tiết này còn giúp đẩy câu chuyện tới đỉnh điểm, tạo ra kịch tính cho tác phẩm và làm nên nét độc đáo của truyện truyền kì Nguyễn Dữ so với truyện truyền kì của các nước trong khu vực.

- Những chi tiết tiêu biểu, giàu sức gợi trong tác phẩm văn học thường mang tính đa nghĩa, vẫy gọi sự khám phá, lí giải của người đọc. Ngoài ý nghĩa đã được tác giả văn bản chỉ ra, em có thể đưa ra kiến giải của mình về chi tiết chiếc bóng trên vách. Chẳng hạn, chiếc bóng hư ảo, mơ hồ gợi liên tưởng đến sự mong manh của hạnh phúc, từ đó khiến người đọc thấm thía hơn về số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến vốn đề cao nam quyền. Hạnh phúc đối với họ không phải là điều gì chắc chắn, bền vững, mà thật mong manh, mơ hồ. Chiếc bóng muôn đời câm lặng cũng chính là ẩn dụ cho tình trạng người phụ nữ không được lắng nghe, không được quyền cất lên tiếng nói, không tự quyết định được số phận của mình.

- Chi tiết chiếc bóng được tác giả bài nghị luận phân tích trên cả hai phương diện: vai trò của chi tiết trong việc thể hiện nội dung chủ đề truyện và tác dụng của chi tiết này trong việc tạo nên đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm.

- Từ đó, em cần lưu ý, khi phân tích một chi tiết nghệ thuật, nên khai thác ý nghĩa của chi tiết từ nhiều góc độ, về cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm.

- Bằng chứng được sử dụng trong đoạn trích phù hợp với lí lẽ, giúp làm sáng tỏ, cụ thể hoá lí lẽ mà tác giả bài nghị luận nêu ra.

Ví dụ, khi tác giả đưa ra lí lẽ: “Người cha thứ hai của bé Đản – nguyên nhân gây ra cái chết bi thảm cho Vũ Nương lại xuất hiện”, tác giả đã lựa chọn bằng chứng về sự xuất hiện của người cha ấy trong văn bản (đoạn “Chàng hỏi đâu ... bảo là cha Đản”).

* Luận điểm được triển khai trong đoạn văn là: Nhân dạng quyết định nhân cách và vị thế tồn tại của Quỳnh.

* Luận điểm này được triển khai thành hai lí lẽ chính

- Lí lẽ 1: Nhân cách đẹp đẽ của Quỳnh mà không ai nhận ra hoặc có nhận ra thì cũng coi đó là bí mật.

+ Bằng chứng 1: Phẩm chất đẹp đẽ, trái tim nhân hậu của Quỳnh – Quỳnh đóng lại mấy chiếc chân bàn lung lay, những điều tốt đẹp Quỳnh làm cho bạn bè và những đứa trẻ nghèo.

+ Bằng chứng 2: Thái độ của mọi người:

Không ai nhận ra

+ Nga là người duy nhất nhận ra nhưng lại coi đó là bí mật.

- Lí lẽ 2: nhân dạng quyết định thế tồn tại) và được làm sáng tỏ với các bằng chứng tương ứng.

- Tác giả phân tích bài thơ Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng theo bố cục của bài thơ: vẻ đẹp của hai câu thơ đầu – nói tới người ra đi; vẻ đẹp của hai câu kết – nói về tâm tình của người ở lại.

- Luận điểm được triển khai theo bố cục của bài thơ: hai câu đầu và hai câu kết.

- Mỗi phần tương ứng với một luận điểm. Điều này giúp tác giả có thể phân tích được vẻ đẹp của thi phẩm trong tính chỉnh thể của nó.

– Nội dung được tác giả phân tích trong hai câu thơ đầu:

+ Mối quan hệ thân tình giữa Lý Bạch và Mạnh Hạo Nhiên.

+ Thời gian và không gian đưa tiễn.

– Để làm nổi bật hai nội dung trên, tác giả đã đi sâu phân tích yếu tố từ ngữ, hình ảnh của bài thơ:

+ Yếu tố từ ngữ: vừa phân tích từ, vừa đánh giá vị trí, sự kết hợp của các từ. Giải thích và cảm nhận về ý nghĩa của các từ ngữ: cố nhân, tây từ; xuất phát từ hiểu biết về địa lí Trung Hoa (hướng chảy của các dòng sông lớn) để đánh giá tính chính xác của cách nói: tây từ, há đồng thời lí giải cách nói từ biệt lầu Hoàng Hạc.

+ Yếu tố hình ảnh: chỉ ra ý nghĩa của hình ảnh lầu Hoàng Hạc.

- Nội dung được tác giả phân tích trong hai câu thơ cuối: tình cảm của người ở lại dành cho người ra đi.

- Để làm nổi bật nội dung trên, tác giả tiếp tục phân tích các yếu tố từ ngữ, hình ảnh và đặc biệt là nghệ thuật tả cảnh ngụ tình trong hai câu thơ.

- Lí lẽ được tác giả sử dụng trong văn bản rất hợp lí và thuyết phục, bởi tác giả đã xuất phát từ chính ngôn từ, hình ảnh của thi phẩm để phân tích, lí giải và đưa ra nhận xét.

- Bằng chứng rất phong phú, được chọn lựa và phân tích kĩ càng, bao gồm cả bằng chứng trong tác phẩm và bằng chứng từ các văn bản khác, giúp gia tăng sự so sánh và liên tưởng.

Khi phân tích một tác phẩm thơ, cần bám sát từ ngữ, hình ảnh, các biện pháp tu từ được sử dụng trong văn bản. Đặc biệt, khi phân tích thơ Đường luật, cần bám sát cả bản phiên âm và bản dịch nghĩa.

Bên cạnh bằng chứng từ văn bản cần phân tích, có thể mở rộng, liên tưởng, so sánh, đối chiếu với các văn bản khác để làm nổi bật đối tượng phân tích. Nếu có điều kiện, có thể tìm hiểu thông tin về tác giả, tác phẩm, thời đại... Những hiểu biết về lịch sử, địa lí, văn hoá liên quan đến tác phẩm hay đặc điểm riêng của từng thể thơ sẽ giúp những kiến giải về văn bản thêm sâu sắc và thuyết phục.

- Đoạn trích tập trung phân tích nghệ thuật tả cảnh ngụ tình trong tám câu thơ cuối đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích trong Truyện Kiều.

- Để tìm câu văn mang ý khái quát của cả đoạn trích, em chú ý các câu nhận xét tổng hợp, có khả năng bao chứa được thông tin của toàn đoạn. Trong đoạn trích này, đó là câu: “Đây là một trong những đoạn tả cảnh ngụ tình thành công nhất trong “Truyện Kiều””. Các câu văn khác trong đoạn đều triển khai cụ thể ý này.

- Theo tác giả, điều đặc biệt của thiên nhiên trong đoạn thơ là: “hết sức chân thực”, “sinh động” chứ không “khái quát”, “ước lệ công thức” như nhiều đoạn trích khác trong Truyện Kiều.

- Sở dĩ có sự đặc biệt ấy là bởi ở đây, Nguyễn Du đã vượt qua bút pháp miêu tả thiên nhiên theo lối truyền thống để viết ra từ “rung cảm và quan sát của một tâm hồn nghệ sĩ vốn gắn bó với cảnh vật thiên nhiên, với quê hương xứ sở”, từ sự trải nghiệm, tiếp xúc phong phú của ông với “nhiều xứ sở”, “nhiều cảnh vật”.

Khi viết văn bản nghị luận về một tác phẩm thơ, người viết cần bám sát ngôn ngữ, hình ảnh trong tác phẩm để phân tích, suy luận, lí giải; từ đó nhận ra ý nghĩa được gợi lên từ các câu chữ.

Câu văn: “Tám câu thơ cuối cùng của toàn đoạn thơ được xây dựng bởi điệp ngữ “buồn trông” ở các câu sáu nhằm diễn tả nét chủ đạo chi phối tâm trạng Thuý Kiều”.

- Trong đoạn trích, việc so sánh thể hiện ở chỗ tác giả đã chỉ ra sự khác biệt của thiên nhiên trong Kiều ở lầu Ngưng Bích (đoạn 2) với thiên nhiên mang tính ước lệ truyền thống trong các câu thơ khác của Nguyễn Du trong Truyện Kiều (đoạn 1).

- Việc mở rộng, liên hệ được thể hiện trong đoạn 2 khi tác giả trích dẫn các câu thơ khác cũng gợi tả thiên nhiên một cách chân thực, sinh động. Sự tương đồng này là cơ sở để tác giả đi sâu phân tích ý nghĩa của các hình ảnh thiên nhiên trong đoạn 3.

Nói chung, việc so sánh, mở rộng, liên hệ rất quan trọng trong văn bản nghị luận văn học. Một mặt, nó giúp soi tỏ, làm nổi bật vấn đề nghị luận; mặt khác, lại chứng tỏ người viết có kiến thức phong phú. Tuy nhiên, cần lưu ý: so sánh, mở rộng, liên hệ chủ yếu làm nổi bật vẻ đẹp và sức hấp dẫn của tác phẩm, không nên viết lan man, phô trương kiến thức, khiến bài viết tản mạn, thiếu trọng tâm.

Tham khảo:

Những lời tiên đoán về tương lai của An-đéc-xen dành cho các cô gái trong truyện ngắn Xe đêm của nhà văn Pau-xtốp-xki đã để lại cho người đọc nhiều ấn tượng sâu sắc. Tiên đoán về Ni-cô-li-na, An-đéc-xen nói: Nếu chẳng may có chuyện gì không lành xảy ra với người yêu của cô, cô sẽ chẳng đắn đo suy tính, lên đường, vượt qua ngàn dặm, qua núi tuyết và sa mạc khô cằn, để gặp chàng, cứu chàng khỏi cơn nguy khốn. Với Ma-ri-a: Cô không dễ dàng có được hạnh phúc nhưng cô sẽ gặp được một người xứng đáng với trái tim nhiều mong muốn của cô, và người đó tất nhiên phải là một người tuyệt vời, có một tâm hồn lớn lao. Còn với An-na: Cô sẽ có nhiều con. Cô sẽ hạnh phúc với sự bận bịu khi chăm sóc những đứa con và chồng tương lai sẽ đỡ cô một tay trong việc đó. Qua những lời tiên đoán, An-đéc-xen gửi gắm tình cảm đôn hậu, dịu dàng, mong muốn các cô gái đều có tương lai tốt đẹp. Những cô gái xinh đẹp có thể tìm kiếm hạnh phúc cho riêng mình, bởi vì vẻ đẹp của họ đủ để họ có được hạnh phúc. Chính những lời tiên tri đẹp đẽ và dịu dàng của An-đéc-xen đã thôi thúc hành động của các cô gái, khích lệ họ tìm kiếm hạnh phúc cho riêng mình.

* Dàn ý cho bài văn phân tích một tác phẩm truyện có yếu tố kì ảo:

Tham khảo:

1. Mở bài

Giới thiệu tác giả Nguyễn Dữ, câu chuyện Chuyện người con gái Nam Xương và dẫn dắt vào những yếu tố kì ảo.

2. Thân bài

a. Những chi tiết kì ảo

- Chi tiết kì ảo thứ nhất: Phan Lang đêm nằm mộng thấy có người xin chàng thả rùa xanh mà chàng vừa bắt được (Linh phi hóa thân):

+ Điều kì ảo ở đây là có một thế giới dưới nước (Thủy cung) và Linh phi hóa thân thành chú rùa đi ngao du và sa vào lưới.

+ Việc Phan Lang cứu một con rùa là điều hết sức bình thường nhưng chú rùa đó là Linh phi, đã báo mộng và mong chàng thả ra.

+ Phan Lang tưởng chừng không liên quan đến câu chuyện nhà Vũ Nương nhưng chính chàng sau này trở thành cầu nối cho vợ chồng Vũ Nương.

- Chi tiết kì ảo thứ hai: Vũ Nương và Phan lang được Linh Phi cứu sống và cho ở nơi động rùa dưới thủy cung. Sau đó, Phan Lang được hồi sinh và trở về trần gian:

+ Biết Vũ Nương bị oan nên Linh Phi đã cứu nàng khi nàng tự vẫn và đưa nàng về thủy cung của mình.

+ Sau này, Phan Lang gặp nạn, cũng được Linh Phi cứu và chàng gặp lại Vũ Nương ở Thủy cung. Khi trò chuyện và khuyên nhủ Vũ Nương, Phan Lang cầm theo tín vật của nàng trở về nhân gian → vô lí, hoang đường.

- Chi tiết kì ảo thứ ba: linh hồn Vũ Nương trở về trên bến sông khi Trương Sinh lập đàn giải oan, nàng nói vài lời tỏ minh rồi từ từ biến mất trong sương khói mịt mờ.

b. Đánh giá chung

Những chi tiết kì ảo là sáng tạo của Nguyễn Dữ, do ông dựng lên với dụng ý của riêng mình so với cốt truyện dân gian Vợ chàng Trương.

Các chi tiết kì ảo góp phần hoàn thiện tính cách và nhân phẩm của nhân vật. Vũ Nương trở về trực tiếp nói lời từ biệt cuối cùng. Trương Sinh vì thế mà cũng tỏ ra là người biết hối lỗi, khát khao hạnh phúc trong muộn màng.

Các chi tiết kì ảo làm tăng thêm giá trị hiện thực và nhân đạo cho tác phẩm. Đó là tiếng nói bênh vực con người, là minh chứng cho đạo lý ở hiền gặp lành của nhân gian.

3. Kết bài

Khái quát lại ý nghĩa các chi tiết kì ảo nói riêng và nội dung, ý nghĩa của câu chuyện nói chung.

* Chọn luận điểm viết đoạn văn:

Tham khảo: Chi tiết kì ảo cuối truyện làm cho người đọc nghĩ về một cái kết có hậu nhưng thực ra nó ẩn chứa bi kịch bên trong. Vũ Nương trở về mà vẫn xa cách giữa dòng bởi nàng và chồng con vẫn âm dương chia hai đôi ngả, hạnh phúc vĩnh viễn rời xa. Hạnh phúc gia đình, thiên chức làm mẹ của Vũ Nương đã mãi mãi bị tước đoạt. Tác giả đưa người đọc vào giấc chiêm bao rồi lại kéo chúng ta sực tỉnh giấc mơ để trở về cõi thực, rằng Vũ Nương không thể trở về hưởng hạnh phúc nơi dương gian được nữa. Sự ân hận muộn màng của người chồng hay đàn tràng giải oan đều không cứu vãn được hạnh phúc cho người phụ nữ. Đây là lời cảnh tỉnh của tác giả. Nó để lại dư vị ngậm ngùi trong lòng người đọc và là bài học thấm thía về giữ gìn hạnh phúc gia đình.

* Để chuẩn bị nội dung cho đề tài thảo luận: Giá trị của những tác phẩm văn học kinh điển đối với học sinh, em cần tìm hiểu những vấn đề sau:

+ Thế nào là tác phẩm văn học kinh điển?

+ Việc đọc các tác phẩm văn học kinh điển mang lại cho học sinh điều gì?

+ Làm thế nào để tiếp nhận tác phẩm văn học kinh điển một cách hiệu quả?

+ Có quan niệm cho rằng không cần thiết phải đọc tác phẩm văn học kinh điển Cần nhìn nhận như thế nào về quan niệm này?

- Em có thể tham khảo gợi ý sau:

+ Tác phẩm văn học kinh điển là sáng tác có giá trị mẫu mực, tiêu biểu, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa phổ quát, vĩnh cửu, có sức tác động và ảnh hưởng lớn.

+ Hiện nay, có quan niệm cho rằng tác phẩm văn học kinh điển khô khan, khó tiếp nhận, không dễ đọc và hấp dẫn như truyện tranh, truyện kiếm hiệp, truyện trinh thám hay nhiều loại tác phẩm khác. Hơn nữa, tác phẩm kinh điển thường có dung lượng lớn, phải mất nhiều thời gian đọc, không lập tức ứng dụng được vào thực tế cuộc sống và học tập như các sách dạy kĩ năng sống hay kĩ năng làm văn. Vì thế, một số người quan niệm chỉ cần đọc tóm tắt hoặc đọc những bài viết mang tính giới thiệu để biết nội dung của tác phẩm văn học kinh điển chứ không cần đọc trọn vẹn tác phẩm. Tuy nhiên, đây là một quan điểm phiến diện bởi vì tác phẩm văn học kinh điển có giá trị rất lớn đối với mọi người, đặc biệt là với học sinh.

+ Tác phẩm văn học kinh điển có thể mang lại nhiều điều bổ ích cho học sinh:

• Tác phẩm văn học kinh điển giúp học sinh trưởng thành hơn trong nhận thức và tình cảm. Qua tác phẩm, học sinh nhận được nhiều bài học về cuộc sống, hiểu sâu sắc hơn về con người và chính bản thân mình. Chẳng hạn, Không gia đình của Héc-to Ma-lốt (Hector Malot) khiến học sinh biết yêu thương, đồng cảm với những số phận bất hạnh, hiểu được sức mạnh của tình người. Thép đã tôi thế đấy của Ni-cô-lai A-lếch-xây-ê-vích Ô-xtrốp-xki (Nikolai Alekseyevich Ostrovsky) giúp học sinh hiểu được cần rèn luyện ý chí, nghị lực để vượt qua khó khăn, thử thách, đồng thời cần sống có lí tưởng để đời người không rơi vào tình trạng “sống hoài, sống phí”.

• Tác phẩm văn học kinh điển giúp học sinh phát triển ngôn ngữ, nâng cao kĩ năng diễn đạt. Văn học kinh điển thường có ngôn ngữ trau chuốt, mẫu mực. Điều này rất có ích cho việc phát triển vốn từ và năng lực biểu đạt của học sinh.

• Việc đọc trọn vẹn tác phẩm văn học kinh điển giúp học sinh thẩm thấu và cảm nhận được vẻ đẹp của thế giới hình tượng, vẻ đẹp của văn chương, nghệ thuật.

+ Vì những lí do trên, có thể khẳng định việc đọc tác phẩm văn học kinh điển là rất cần thiết đối với học sinh.

Cuộc sống vốn rất đa dạng, phong phú, mỗi người có thể quan tâm đến những vấn đề đời sống khác nhau. Khi đang ở độ tuổi hình thành và bồi đắp những giá trị sống, em có thể quan tâm đến các vấn đề phù hợp với lứa tuổi của mình.

Em xem lại phần hướng dẫn thảo luận trong SGK (tr. 108 – 110), lựa chọn một vấn đề trong gợi ý của đề bài để tiến hành thảo luận.

Ví dụ, nếu thảo luận về thói quen đổ lỗi cho hoàn cảnh, em có thể tham khảo các câu hỏi gợi ý sau để chuẩn bị ý kiến tham gia thảo luận:

- Hoàn cảnh là gì? Thế nào là đổ lỗi cho hoàn cảnh?

(Hoàn cảnh là những nhân tố khách quan tác động đến con người hoặc sự vật, hiện tượng. Đổ lỗi cho hoàn cảnh là viện cớ lí do khách quan để chối bỏ trách nhiệm của mình.)

- Vì sao tồn tại thói quen đổ lỗi cho hoàn cảnh? Biểu hiện của nó là gì?

(Lí do khách quan: do con người sống trong một hoàn cảnh cụ thể và chịu sự tác động của hoàn cảnh đó; lí do chủ quan: do con người thiếu năng lực, ý chí, quyết tâm hành động.)

- Thói quen đổ lỗi cho hoàn cảnh có tác hại như thế nào?

(Với cá nhân: khiến con người thiếu ý chí, nghị lực, quyết tâm, từ đó trở thành người vô trách nhiệm, tự giới hạn năng lực của bản thân, tự hạn chế cơ hội phát triển và hoàn thiện bản thân; với tập thể: khiến công việc đình trệ, ảnh hưởng đến nhiều người.)

- Làm thế nào để khắc phục tâm lí đổ lỗi cho hoàn cảnh?

(Nâng cao ý thức chủ động, tích cực thích nghi và cải tạo hoàn cảnh; rèn luyện ý chí, nghị lực vươn lên,...)