Giải SBT Ngữ văn 12 CD Bài 8: Thơ hiện đại có đáp án

Đàn ghi ta là một loại đàn có sáu dây, mặt cộng hưởng hình thắt cổ bồng, trên có lỗ thoát âm. Ghi ta không chỉ là nhạc cụ truyền thống của Tây Ban Nha mà còn được coi là biểu tượng cho nền nghệ thuật ở đất nước này. Không phải ngẫu nhiên mà nó còn được gọi là Tây Ban cầm.

Gar-xi-a Lor-ca (1898 – 1936) là nhà thơ, nhạc sĩ nổi tiếng người Tây Ban Nha. Ông vừa là một nhà hoạt động xã hội có tiếng trong cuộc đấu tranh chống lại mọi thế lực phản động, vừa là người khởi xướng và thúc đẩy mạnh mẽ những cách tân trong các lĩnh vực nghệ thuật. Lor-ca cũng là người nghệ sĩ có những quan niệm nghệ thuật mới mẻ và tiến bộ. Sự nghiệp nghệ thuật của ông có ảnh hưởng sâu rộng đối với nhiều thế hệ nghệ sĩ Tây Ban Nha.

Đàn ghi ta của Lor-ca được coi là biểu tượng cho nghệ thuật của Lor-ca, cho những cách tân nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật của người nghệ sĩ tài danh này. Và trên hết, nó chính là hiện thân của Lor-ca.

Nhưng nhan đề còn là một phần của sinh thể tác phẩm – sản phẩm tinh thần của người nghệ sĩ. Cùng với tác phẩm, nó bộc lộ tư tưởng nghệ thuật của người viết. Đàn ghi ta của Lor-ca, do đó, không chỉ là dòng tưởng niệm mà Thanh Thảo muốn dành cho Lor-ca với tất cả lòng kính trọng mà còn là cách phát biểu quan niệm nghệ thuật của nhà thơ: nghệ thuật phải sáng tạo, nghệ thuật phải không ngừng đổi mới.

Trong bài thơ, hình tượng “tiếng đàn” mang ý nghĩa tượng trưng sâu sắc. Nó không phải là một tiếng đàn cụ thể nào mà là biểu tượng đa nghĩa.

- Tiếng đàn là biểu tượng cho số phận của Lor-ca — số phận mong manh của người nghệ sĩ giàu khát vọng cao đẹp nhưng “đơn độc”, “mỏi mòn” trong cuộc chiến với các thế lực đen tối: “những tiếng đàn bọt nước”.

- Tiếng đàn đủ các cung bậc như cuộc đời Lor-ca đã nếm trải đủ các ngọt ngào, cay đắng, hạnh phúc và khổ đau: “tiếng ghi ta nâu / bầu trời cô gái ấy / tiếng ghi ta lá xanh biết mấy / tiếng ghi ta ròng ròng / máu chảy”.

- Tiếng đàn tượng trưng cho nghệ thuật của Lor-ca, cho khát vọng đổi mới nghệ thuật của người nghệ sĩ: “khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”, “không ai chôn cất tiếng đàn”.

Và trên hết, tiếng đàn là biểu tượng cho cái Đẹp cao cả, cho những giá trị chân chính trong cuộc đời.

Hình tượng Gar-xi-a Lor-ca không xuất hiện trực tiếp trong những câu thơ mở đầu thi phẩm mà ẩn hiện thấp thoáng qua một thi ảnh có tính chất hoán dụ: “những tiếng đàn bọt nước”. “Những tiếng đàn” ở đây là tiếng đàn ghi ta, liên quan đến sự ra đi của Lor-ca qua câu nói nổi tiếng của ông mà sau đã trở thành đề từ của thi phẩm: “khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”. Tiếng đàn ở đây có một sắc diện thật lạ: “bọt nước”. Bọt nước là một hình ảnh (đám bong bóng nhỏ kết lại trên bề mặt nước) mang vẻ đẹp lung linh nhưng cũng rất mong manh, dễ tan và phiêu tán. “Những tiếng đàn bọt nước” phải chăng là một ám chỉ về số phận mong manh của Lor-ca?

- Lor-ca tiếp tục hiện ra một cách gián tiếp qua hình ảnh: “Tây Ban Nha ... áo choàng đỏ gắt ”. Nếu Tây Ban Nha là một hoán dụ nghệ thuật về Lor-ca – công dân ưu tú, người nghệ sĩ xuất sắc của đất nước ở Nam Âu này thì hình ảnh các võ sĩ đấu bò tót lại có thể tượng trưng cho cuộc chiến đấu giữa khát vọng cách tân nghệ thuật trong lòng người nghệ sĩ tài danh với nền nghệ thuật già nua.

- “Tiếng ghi ta ròng ròng / máu chảy” là hình ảnh tượng trưng cho cái chết của Lor-ca. Đây là sự tiếp nối mạch hình tượng Lor-ca đã được miêu tả trong những câu trước: “Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt / áo choàng bê bết đỏ / tiếng ghi ta ròng ròng / máu chảy”.

- Tiếng đàn là biểu tượng của nghệ thuật. Gắn với di chúc của Lor-ca (“khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”), dòng thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” có nghĩa là không ai dám “chôn” nghệ thuật của Lor-ca để đi tới. “Cỏ mọc hoang” là có dại, cỏ mọc tự do, tự phát, không có ai chăm sóc, cắt tỉa. “Tiếng đàn như cỏ mọc hoang” phải chăng là nền nghệ thuật “hậu Lor-ca” thiếu vắng người dẫn đường, không có người định hướng? Kì vọng của người nghệ sĩ giàu khát vọng sáng tạo đã chuyển thành nỗi thất vọng bởi dường như không ai thực sự hiểu Lor-ca, hiểu những suy nghĩ sâu sắc của người nghệ sĩ thiên tài gửi lại cho hậu thế.

- “Đường chỉ tay” là hiện thân của thiên mệnh. “Đường chỉ tay đã đứt” tượng trưng cho số mệnh đã hết của Lor-ca. Hành động “ném lá bùa”, “ném trái tim” của Lor-ca mang hàm ý tượng trưng về sự giã từ, về sự giải thoát nhưng là một sự giã từ và giải thoát chủ động. Lor-ca không thụ động đón đợi cái chết. Cái chết là tất yếu và Lor-ca chủ động chọn nó khi ông thấy mình cần phải ra đi để không trở thành “bệ thờ” cho những thế hệ đi sau.

Ý nghĩa tượng trưng của những hình ảnh thơ trên đã cho thấy tình cảm yêu mến, xót thương, trân trọng của Thanh Thảo đối với Lor-ca.

Yếu tố siêu thực được thể hiện qua:

- Những hình ảnh thơ mơ hồ, trừu tượng, khó hình dung, lí giải một cách tường minh. Chẳng hạn như:

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

hay:

đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lor-ca boi sang ngang

trên chiếc ghi ta màu bạc

hoặc:

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt

- Những câu thơ không cần sử dụng dấu chấm câu, không tuân thủ trật tự ngữ pháp, các kết hợp từ theo hướng lạ hoá, mở ra những trường liên tưởng khác nhau, khó cắt nghĩa một cách tường minh, cụ thể: vầng trăng chếnh choáng, tiếng ghi ta nâu, tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan, giọt nước mắt vầng trăng,...

- Những yếu tố trên đã góp phần thể hiện những cảm nhận, cảm xúc còn mơ hồ, khó định nghĩa, tường giải của Thanh Thảo về Lor-ca, về vẻ đẹp, cái chết của người thi sĩ này. Đối với Thanh Thảo, cũng như bất cứ ai, bên cạnh những tình cảm, cảm xúc rõ ràng, còn có những trạng thái tâm lí, tình cảm khó diễn tả một cách tường minh, nhất là trong những khoảnh khắc xuất thần, đột hứng của sáng tạo thi ca. Đó là những trạng thái có thật nhưng ở một thế giới tinh thần không dễ nắm bắt và diễn giải. Về nghệ thuật, yếu tố siêu thực đã đem lại những nét mới lạ cho văn bản thơ, tạo ra những lớp ngôn từ khác thường, mở ra những trường nghĩa vô cùng phong phú. Những yếu tố siêu thực này không chỉ giúp các nhà thờ mở rộng khả năng tái hiện và tái tạo thế giới – thế giới ở phần sâu thẳm, khó nắm bắt, mà còn giải phóng trí tưởng tượng, vượt thoát khỏi những ước lệ trói buộc cảm xúc, đưa thơ trở về với một trong những chức năng nguyên thuỷ của nó, đó là phương thức thể hiện một cách tự do đời sống tâm hồn, tình cảm của con người.

Không chỉ là một nhà thơ lớn, Lor-ca còn là một nhạc sĩ. Ông thường thích đi khắp xứ như một gã Di-gan (Digan) đơn độc để hát lên những bài thơ của mình như những khúc rô-man (romance), ba-lát (ballad). Cũng bởi vậy mà nhiều bài thơ của Lor-ca thường sống cuộc đời kép thi phẩm và nhạc phẩm. Nghệ sĩ vốn dễ đồng bệnh tương lân. Do đồng bệnh mà đồng điệu. Cho nên, viết về Lor-ca, Thanh Thảo cũng chọn một hình thức thơ mà ở đó lời thơ đã cườm vào nét nhạc, nhạc đã lồng trong thơ để cùng bay lên.

Biểu hiện đầu tiên và rõ nét nhất là việc tác giả khám vào lời thơ những âm thanh như cách diễn tấu của nhạc công khi đệm đàn cho người hát. Đó là hai chuỗi “li-la li-la li-la” ở phần đầu và cuối bài thơ. Nếu chuỗi “li-la li-la li-la” đầu giống như một chuỗi nốt đần buông do người đệm đàn ghi ta lướt qua hàng dây để kết thúc phần dạo đầu, đánh dấu khoảng ngắt để người hát chính thức bắt lời trình diễn ca khúc thì chuỗi “li-la li-la li-la” cuối bài tựa như những tiếng đệm cuối cùng nhằm tạo ra những dư âm sau khi lời hát đã ngừng

Bài thơ còn có sự lặp lại giống như điệp khúc trong một bản nhạc, đó là cụm từ: “tiếng ghi ta”.

Để tạo nên âm hưởng điệp khúc còn phải kể tới thủ pháp lấy từ, điệp cấu trúc được Thanh Thảo khai thác khá thành công; “chàng ném lá bùa cô gái Di-gan / vào xoáy nước – chàng ném trái tim mình / vào lặng yên bất chợt”.

Thể thơ tự do, các đoạn thơ khi sáu dòng, khi bốn dòng, mỗi dòng không đều nhau về số chữ, cách ngắt dòng cũng rất phóng khoáng,... đã tạo cảm giác trường độ, tốc độ, cường độ của dòng cảm xúc đang trôi chảy.

– Biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong những dòng thơ là so sánh: “Tôi yêu đất nước này như thế / Như yêu cây cỏ ở trong vườn / Như yêu mẹ tôi chịu khó chịu thương”.

– Tác dụng: giúp tác giả diễn đạt một cách cụ thể, sinh động tình yêu đối với đất nước. Đất nước là những điều thiêng liêng nhưng cũng rất đỗi gần gũi, thân thương. Đất nước là thiên nhiên xung quanh ngôi nhà, là mẹ. Đó là hình ảnh về một đất nước lam lũ, vất vả nhưng giàu sức sống và tình cảm yêu thương.

– Những từ ngữ, dòng thơ thể hiện trực tiếp tình cảm, cảm xúc của nhân vật trữ tình với đất nước: Tôi yêu đất nước này như thế, Như yêu cây cỏ ở trong vườn, Như yêu mẹ tôi chịu khó chịu thương, Yêu một giọng hát hay, Tôi yêu đất nước này lầm than, Tôi yêu đất nước này chân thật, Như yêu căn nhà nhỏ có mẹ của tôi, Như yêu em nụ hôn ngọt trên môi, Đất nước này còn chua xót....

– Tôi yêu đất nước này... được lặp đi lặp lại nhiều lần trong bài như một điệp khúc, mỗi lần là một sắc thái khác nhau:

+ Tôi yêu đất nước này như thế

+ Tôi yêu đất nước này áo rách

+ Tôi yêu đất nước này lầm than

+ Tôi yêu đất nước này chân thật

Dường như nhân vật trữ tình yêu tất cả những gì thuộc về đất nước mà mình biết được và có những trải nghiệm trong đời. Tuy có nhiều cung bậc, nhưng tựu chung lại điệp khúc trên nhấn mạnh tình yêu tha thiết của nhân vật trữ tỉnh đối với đất nước.

Giọng thơ tâm tình, thủ thỉ (“Buổi sáng tối mặc áo đi giây ra đứng ngoài đường”, “Đôi khi chợt nhớ một tiếng cười lạ”, “Mẹ tôi thức khuya dậy sớm”, “Năm nay ngoài năm mươi tuổi”, “Thuở tôi mới đọc được ít thiết tha, thương mến (“Tôi yêu đất nước này như thế”, “Như yêu cây cỏ ở trong vườn”, “Như yêu mẹ tôi chịu khó chịu thương”,...), Giọng thơ buồn gắn liền với những kí ức, suy cảm về đất nước, con người: “Tôi yêu đất nước này lầm than”, “Đất nước này còn chua xót”,...

– Tất cả những yếu tố trên cho thấy tình cảm mến yêu tha thiết, sâu nặng, những xúc cảm chân thành, mãnh liệt của nhân vật trữ tỉnh đối với đất nước.

– Giống: Đều thể hiện tình yêu Tổ quốc và quan niệm về đất nước gắn liền với những gì gần gũi, thân thương và riêng tư trong cuộc sống của mỗi người.

– Khác: Đoạn thơ của Nguyễn Khoa Điềm tựa như đoạn nghị luận bằng thơ về đất nước với những phân tích, diễn giải. Tác phẩm của Trần Vàng Sao là những cảm xúc chân thành, hồn nhiên về đất nước.

– Các yếu tố của thơ tượng trưng thể hiện qua một loạt hình ảnh có tính biểu tượng: chiếc lá, lòng giếng cạn, câu thơ, bài hát, đôi mắt em, giếng nước; những kết hợp từ theo lối chuyển đổi cảm giác, phối trộn các giác quan: Thời gian ... Làm khô những chiếc lá / Kỉ niệm trong tôi / Rơi / như tiếng sỏi / câu thơ còn xanh / bài hát còn xanh.

– Những yếu tố nghệ thuật trên góp phần tạo ra những liên tưởng phong phú, sâu xa cho người đọc về thời gian và sự sống.

a) Giữ gìn tiếng Việt là để bảo vệ và phát huy cái bản sắc, cái tinh hoa của tiếng Việt, không để cho mất đi một cái gì vô cùng quý báu khiến cho tiếng Việt là tiếng Việt. Nói cách khác, giữ gìn tiếng Việt là bảo vệ sự trong sáng của ngôn ngữ dân tộc, cụ thể là sự chuẩn mực về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và phong cách.

Giữ gìn tiếng Việt, theo tác giả, gồm bốn nhiệm vụ quan trọng: giữ gìn và phát triển vốn chữ của tiếng ta; nói và viết đúng phép tắc của tiếng ta; giữ gìn bản sắc, phong cách của tiếng ta trong mọi thể văn (văn học, chính trị, khoa học, kĩ thuật,...); đồng thời phải có những đổi mới, phát triển, làm cho tiếng ta ngày thêm giàu trên cơ sở vốn cũ của tiếng ta.

b) Một ngôn ngữ phát triển là ngôn ngữ ngày càng có tính chất “trí tuệ hoá và quốc tế hoá”. Vấn đề phát triển tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hội nhập, toàn cầu hoá hiện nay, vì việc phát triển tiếng Việt sẽ giúp tiếng Việt có đủ thế và lực giao lưu, tiếp xúc với các ngôn ngữ khác trên thế giới mà không sợ bị tổn thương đến giá trị, bản sắc, đến sự giàu đẹp của nó.

– Thiếu trong sáng, không chuẩn mực về ngữ âm: thay đổi âm hoặc vần của từ tiếng Việt. Ví dụ: được hem, được khum thay cho được không.

– Thiếu trong sáng, không chuẩn mực về từ vựng: dùng từ sai về hình thức cấu tạo và ngữ nghĩa; dùng từ nước ngoài thay thế cho tiếng Việt. Ví dụ: Khi ý thức cách mạng, ý thức trách nhiệm đã nhiễm sâu vào đảng viên thì việc gì cũng dễ dàng, thuận lợi;...

– Thiếu trong sáng, không chuẩn mực về ngữ pháp: dùng từ, đặt câu không đúng các quy tắc ngữ pháp của tiếng Việt. Ví dụ: Cô chăm sóc cho anh từng li từng tí nhưng anh cũng vô cùng cảm động trước tình cảm của cô dành cho mình.

– Thiếu trong sáng, không chuẩn mực về phong cách: sử dụng từ ngữ, kiểu câu không phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng, nội dung giao tiếp hoặc thể loại văn bản. Ví dụ: Một giấy mời họp có câu như sau: Cuộc họp chắc chắn bắt đầu lúc 14h, cảm phiền ông bà thu xếp công việc tham gia đúng giờ.

a) Nắng xuống, trời lên sâu chót vót (Huy Cận).

b) Dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳm (Quang Dũng).

c) Những bối tóc vỡ xối xả trên lưng áo mềm và ướt (Nguyễn Quang Thiều).

1. Phần (1) trình bày nội dung: Giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh và tác giả Huy Cận cùng hai tác phẩm Tràng Giang và Chiều tối.

Điểm khác với các mở bài khác: Mở bài này giới thiệu 2 tác giả và 2 tác phẩm.

2. Phần (2) tập trung phân tích khổ thơ của Huy Cận trên các phương diện: bức tranh thiên nhiên và tâm trạng của thi nhân.

3. Điểm tương đồng: Nỗi nhớ quê hương. Từ đó đưa ra nhận định: Khác với Thôi Hiệu, nhìn khói sóng mà nhớ quê, Huy Cận không nhìn khói sóng trên sông mà vẫn nhớ quê da diết.

4. Phần (3) trình bày những điểm gặp gỡ ngẫu nhiên thú vị giữa hai nhà thơ ở hai xu hướng văn học khác nhau: lãng mạn và cách mạng.

5. Người viết đã kết thúc bài nghị luận bằng một nhận định của Nam Cao

Tố Hữu và Nguyễn Bính là hai nhà thơ lớn trong nền văn học Việt Nam có nhiều tác phẩm hay và độc đáo. Nếu thơ của Tố Hữu luôn đậm đà tính dân tộc thì Nguyễn Bính lại được xem là nhà thơ của đồng nội. Các tác phẩm Việt Bắc và Mưa Xuân là tiêu biểu cho phong cách sáng tác của Tố Hữu và Nguyễn Bính, hai tác phẩm này mang phong vị dân gian đặc sắc.

Bài thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu mang đậm phong vị dân gian qua nhiều yếu tố nghệ thuật và nội dung. Trước hết, bài thơ sử dụng thể thơ lục bát, một thể thơ truyền thống của dân tộc Việt Nam, với nhịp điệu nhẹ nhàng, uyển chuyển, dễ đi vào lòng người. Những câu thơ như:

“Mình về mình có nhớ ta

Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng.”

không chỉ gợi lên hình ảnh quê hương mà còn thể hiện tình cảm gắn bó, thủy chung giữa người ở lại và người ra đi. Tố Hữu cũng sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc trong đời sống dân gian như “áo chàm”, “bếp lửa”, “rừng núi”, “suối lũ”, tạo nên một bức tranh thiên nhiên và cuộc sống đậm chất Việt Bắc.

Ngoài ra, ngôn ngữ trong bài thơ rất gần gũi, mộc mạc, mang đậm chất dân gian. Những từ ngữ như “mình”, “ta” được sử dụng một cách tự nhiên, thân mật, tạo nên sự gần gũi, gắn bó giữa người đọc và tác phẩm. Giọng thơ tâm tình, ngọt ngào, tha thiết, như lời thủ thỉ của người bạn tri kỷ, làm cho bài thơ trở nên sống động và dễ đi vào lòng người.

Bài thơ “Mưa xuân” của Nguyễn Bính cũng mang đậm phong vị dân gian qua cách sử dụng ngôn ngữ và hình ảnh. Nguyễn Bính được mệnh danh là “thi sĩ của đồng quê” bởi thơ ông luôn gắn liền với những hình ảnh thân thuộc của làng quê Việt Nam. Trong “Mưa xuân”, những hình ảnh như “cô gái”, “mưa xuân”, “đường làng” đều rất gần gũi, mộc mạc:

“Em là con gái trong khung cửi

Dệt lụa quanh năm với mẹ già.”

Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Bính giản dị, mộc mạc nhưng đầy chất trữ tình, gợi lên một không gian làng quê yên bình, ấm áp. Những hình ảnh như “mưa xuân”, “đường làng”, “cô gái” đều rất quen thuộc, gần gũi, tạo nên một bức tranh làng quê Việt Nam đầy màu sắc và sống động.

Cả hai bài thơ đều thể hiện phong vị dân gian qua việc sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh và thể thơ truyền thống. Nếu như “Việt Bắc” của Tố Hữu mang đến một bức tranh thiên nhiên và cuộc sống đậm chất cách mạng, thì “Mưa xuân” của Nguyễn Bính lại gợi lên một không gian làng quê yên bình, trữ tình. Cả hai đều thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và con người Việt Nam một cách sâu sắc và chân thành.

Phong vị dân gian trong thơ của Tố Hữu và Nguyễn Bính không chỉ làm cho tác phẩm của họ trở nên gần gũi, thân thuộc với người đọc mà còn góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Qua đó, người đọc không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ mà còn thấy được tình yêu quê hương, đất nước và con người Việt Nam trong từng câu thơ.

HS trình bày trước lớp về PowerPoint đã chuẩn bị.