Giải SBT Ngữ văn 12 CD Bài 6: Thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh có đáp án

Mục đích và tác dụng của việc đọc hiểu văn bản Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chi Minh – Cuộc đời và sự nghiệp là:

- Có được những hiểu biết cơ bản về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

- Biết vận dụng những hiểu biết ấy vào việc tìm hiểu những tác phẩm thơ văn của Người.

a) Sự nghiệp văn học của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh luôn gắn chặt với sự nghiệp cách mạng của Người biểu hiện:

- Tất cả các sáng tác của người đều hướng đến mục đích lớn nhất – sự nghiệp giải phóng dân tộc.

- Nội dung sáng tác của Người tập trung vào đề tài chống thực dân, phong kiến địa chủ, tuyên truyền độc lập dân tộc.

- Thơ của người thương thể hiện tình cảm sâu nặng đối với đất nước, ca ngợi, động viên những con người kháng chiến.

b) Sự nghiệp văn học lớn lao và phong phú:

- Người viết bằng nhiều thể loại với bút pháp và phong cách khác nhau. Nổi bật trong sự nghiệp của Người là các tác phẩm văn nghị luận, truyện và kí, thơ ca.

- Các tác phẩm của Người được viết bằng nhiều ngôn ngữ ( tiếng Pháp, tiếng Hán, chữ Quốc ngữ)

- Sự nghiệp văn học của Người mang lại giá trị tinh thần to lớn, để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn người dân Việt và bạn bè quốc tế

Các phần lớn của văn bản Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh – Cuộc đời và sự nghiệp trong SGK gồm: Phần I. Hồ Chí Minh – Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hoa kiệt xuất; Phần II. Hồ Chí Minh – Nhà văn, nhà thơ lớn.

Hai phần này có quan hệ với nhau: Phần I nêu lên một số thông tin cơ bản về cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên hai phương diện: Anh hùng dân tộc và Danh nhân văn hoá kiệt xuất. Phần II tập trung giới thiệu về sự nghiệp thơ văn của Người. Với Hồ Chí Minh, sự nghiệp văn học gắn bó với cuộc đời và sự nghiệp chính trị, văn hoá. Người viết văn, làm thơ trước hết cũng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc,... Vì thế, hai phần nêu trên có liên quan mật thiết: hiểu con người để hiểu thơ văn và từ thơ văn để hiểu con người.

- Lịch sử Việt Nam giai đoạn đầu thế kỉ (từ năm 1930 đến 1945), những sự kiện lớn như các chính sách cai trị thuộc địa của thực dân Pháp ở Việt Nam; Nguyễn Ái Quốc với việc thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương; phát xít Nhật vào xâm lược Đông Dương; Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ và sự sụp đổ của phe Đức, Ý, Nhật,...

- Kiến thức lịch sử về cuộc đời hoạt động cách mạng của Người từ khi ra đi tìm đường cứu nước từ năm 1911 đến 1945.

- Các bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ (1776) và bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp (1791).

Lập luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bản Tuyên ngôn Độc lập theo lô gích sau:

- Mở đầu khẳng định: Mọi người / mọi dân tộc đều có quyền bình đẳng (luận đề)

- Tiếp theo, phát triển luận đề bằng các luận điểm với các lí lẽ, bằng chứng: a) Chứng minh suốt hơn 80 năm thực dân Pháp đã tước quyền độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam trên mọi phương diện cuộc sống; b) Từ mùa thu năm 1940 nước ta đã thành thuộc địa của Nhật, “Sự thực là dân ta đã lấy lại nước Việt Nam tự tay Nhật, chứ không phải tự tay Pháp.”.

- Kết thúc: Tuyên bố quyền độc lập dân tộc và lòng quyết tâm giữ vững nền độc lập dân tộc; kêu gọi thế giới công nhận quyền độc lập của Việt Nam.

– Từ ngữ: thuần Việt, giản dị, trong sáng, dễ hiểu.

– Biện pháp tu từ: sử dụng nhiều biện pháp tu từ đa dạng và hiệu quả:

+ Liệt kê, điệp từ ngữ và cấu trúc (“Về chính trị... Chúng thi hành những pháp luật dã man. Chúng lập ba chế độ khác nhau ở Trung, Nam, Bắc... Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học... Chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân. Chúng dùng thuốc phiện, rượu, cồn..”, “Về kinh tế, chúng bóc lột dân ta đến tận xương tuỷ... Chúng cướp không ruộng đất, rừng mỏ, nguyên liệu. Chúng giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng. Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lí... Chúng không cho các nhà tư sản ta được giầu lên. Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn nhẫn.”).

+ Lặp cấu trúc (“Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!”).

+ Hoán dụ, ẩn dụ (“Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém giết những người yêu nước thương nòi của ta. Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu.”).

- Câu khẳng định và phủ định: hầu như đại đa số các câu văn trong bản Tuyên ngôn đều diễn đạt bằng câu khẳng định (“Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được. Dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!”) và câu phủ định (“tuyên bố thoát li hẳn quan hệ thực dân với Pháp, xoá bỏ hết những hiệp ước mà Pháp đã kí về nước Việt Nam, xoá bỏ tất cả mọi đặc quyền của Pháp trên đất nước Việt Nam.”).

– Tính luận chiến thể hiện ở những lí lẽ và bằng chứng nêu lên trong bản Tuyên ngôn với từ ngữ và lời văn như chất vấn, kết tội kẻ thù: “Chúng thi hành những luật pháp dã man... Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học... Thế là chẳng những chúng không “bảo hộ” được ta, trái lại, trong 5 năm, chúng đã “bán” nước ta hai lần cho Nhật...”.

– Tính cảm xúc thể hiện ở từ ngữ, lời văn khi thì dạt dào tình cảm, cảm xúc, lúc thì sục sôi, quyết liệt,...

+ “Thế mà hơn 80 năm nay, bọn thực dân Pháp lợi dụng lá cờ tự do, bình đẳng, bác ái, đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta. Hành động của chúng trái hẳn với nhân đạo và chính nghĩa.”

+ “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.”

– Bản Tuyên ngôn Độc lập có chung tư tưởng và cảm hứng so với hai tác phẩm Sông núi nước Nam và Đại cáo bình Ngô như sau:

+ Tràn đầy tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc,...

+ Thể hiện tinh thần quyết tâm, không chịu cuộc sống nô lệ, “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

+ Thể hiện rõ tinh thần nhân ái, “đối với nước Pháp, đồng bào ta vẫn giữ một thái độ khoan hồng và nhân đạo.”.

- Từ đó có thể thấy: Bản Tuyên ngôn Độc lập là kết tinh tư tưởng không chịu sống quỳ, ý chí quyết tâm giữ gìn độc lập dân tộc và tinh thần yêu nước, nhân ái, nhân văn của truyền thống dân tộc từ ngàn xưa.

Một trong những biện pháp tu từ nổi bật trong bản Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh là điệp từ. Cụ thể, từ “chúng” được lặp đi lặp lại nhiều lần trong đoạn văn mô tả tội ác của thực dân Pháp:

"Chúng tuyệt đối không cho nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào. Chúng thi hành những luật pháp dã man. Chúng lập ra ba chế độ khác nhau ở Trung, Nam, Bắc… Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém giết những người yêu nước thương nòi của ta…"

Tác dụng của điệp từ “chúng”:

- Nhấn mạnh sự tàn ác: Việc lặp lại từ “chúng” liên tục giúp nhấn mạnh sự tàn ác và vô nhân đạo của thực dân Pháp, tạo nên một ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc trong lòng người đọc.

- Tạo nhịp điệu mạnh mẽ: Điệp từ tạo nên một nhịp điệu dồn dập, mạnh mẽ, góp phần làm tăngtính hùng hồn và quyết liệt của bản tuyên ngôn.

- Khẳng định lập trường: Việc sử dụng điệp từ “chúng” cũng thể hiện rõ lập trường kiên quyết và không khoan nhượng của dân tộc Việt Nam đối với kẻ thù xâm lược.

1. Ngắm trăng - Hồ Chí Minh

2. Buồn trăng - Xuân Diệu

3. Đêm trăng - Hàn Mặc Tử

4. Đà Lạt trăng mờ – Hàn Mặc Tử

5. Trăng – Xuân Diệu

6. Trăng khuya – Nguyễn Ngọc Sáng

7. Hỏi trăng – Nguyễn Nguyệt Anh

8. Một nửa trăng – Hàn Mặc Tử

9. Uống trăng – Hàn Mặc Tử

10. Trăng ở phố – Phan Thu Hà

11. Ánh trăng buồn – Thanh Trần

12. Trăng – Chu Minh Khôi

13. Thưởng Nguyệt – Bùi Thế Uyên

14. Hờn trăng – Hồng Hiếu

15. Trăng ơi – Hoàng Thanh Tâm

– Hai dòng thơ đầu nêu lên bối cảnh ngắm trăng và tâm trạng băn khoăn, phân vân, khó xử của người viết: cảnh trăng rất đẹp nhưng chưa biết làm thế nào, khó có thể làm ngơ, hững hờ, vì trong tù không có rượu cũng không có hoa. Đó vốn là hai thứ trong truyền thống thường gắn với việc ngắm trăng.

– Tâm trạng ấy cho thấy tác giả là người rất yêu, tôn trọng và quý mến vầng trăng, người có một tâm hồn lãng mạn, tinh tế; một tâm trạng phân vân rất đậm chất thi sĩ, thi nhân,...

Bài thơ thể hiện đặc điểm trong phong cách nghệ thuật Hồ Chí Minh như sau:

- Hình thức: viết bằng chữ Hán, theo thể tứ tuyệt Đường luật, câu chữ cô đọng, hàm súc, rất gần gũi với những bài thơ thời Đường, thời Tống nhưng cũng rất hiện đại với tứ thơ độc đáo, nhiều hình ảnh gợi cảm, sáng tạo,...

- Về nội dung: bài thơ phản ánh tâm hồn nhạy cảm với cái đẹp, tinh tế, lãng mạn nhưng cũng thể hiện một ý chí kiên cường và nhân cách cao đẹp của một bậc “đại nhân, đại trí, đại dũng” trong hoàn cảnh cực khổ chốn lao tù,...

Một trong những dòng thơ nổi bật và được yêu thích nhất trong bài thơ “Ngắm trăng” của Hồ Chí Minh là:

“Ngục trung vô tửu diệc vô hoa,

Đối thử lương tiêu nại nhược hà?”

Vì:

- Dòng thơ này thể hiện sự tương phản giữa hoàn cảnh khắc nghiệt trong ngục tù và vẻ đẹp thanh tao của thiên nhiên. Điều này làm nổi bật tinh thần lạc quan và yêu đời của tác giả, dù trong hoàn cảnh khó khăn.

- Dòng thơ này cũng thể hiện tâm hồn thi sĩ của Hồ Chí Minh, luôn tìm thấy cái đẹp và sự thanh thản trong mọi hoàn cảnh.

– Ba dòng thơ đầu viết theo lối liệt kê công việc của các chức sắc Lai Tân với một giọng văn lạnh lùng, khách quan. Dòng 4 là lời bình luận thể hiện thái độ của người viết.

Mối quan hệ của chúng: Ba dòng đầu là hiện thực, dòng 4 là kết luận, đánh giá về hiện thực ấy.

– Có thể thấy tứ thơ ở đây rất độc đáo: cuộc sống ở Lai Tân đầy chuyện bất công, nhưng với chính quyền dường như chẳng có chuyện gì (“Lai Tân vẫn thái bình”).

Hình ảnh “đấng hoàng thượng” trong mắt của đôi trai gái người Pháp chỉ là một tên hề rất lôi thôi, nhếch nhác,... Toàn bộ phần (1), cuộc đối thoại trò chuyện của đôi trai gái người Pháp đã làm nổi bật điều đó.

- Hình dạng: “trông hắn có vẻ nhút nhát hơn, lúng ta lúng túng hơn cơ, có cả cái chụp đèn chụp lên cái đầu quấn khăn, các ngón tay thì đeo đầy những nhẫn”, “vẫn cái mũi tẹt ấy, vẫn đôi mắt xếch ấy, vẫn cái mặt bủng như vỏ chanh”, “hắn đeo lên người hắn đủ cả bộ lụa là, đủ cả bộ hạt cườm”.

- Giá trị: “đấng hoàng thượng” trong mắt người Pháp chỉ là trò cười, một vai hề trong khi “cái kho giải trí của chúng ta sắp cạn ráo” nhưng cũng không bằng vai hề Sác-lô.

Đoạn kết của truyện chuyển tải nội dung và ý nghĩa rất phong phú, đa nghĩa:

- Nghĩa thực (theo lô gích câu chuyện): Tác giả giễu cợt sự nhầm lẫn của Chính phủ “bảo hộ” không phân biệt nổi thượng khách (hoàng đế) với người An Nam bình thường nên đã hành động rất khôi hài: “Chính phủ bèn đối đãi với tất cả mọi người An Nam vào hàng vua chúa và phái tuỳ tùng đi hộ giá tuốt!”.

- Nghĩa bóng: Người viết chế giễu sự theo dõi, kiểm soát nghiêm ngặt của Chính phủ “bảo hộ” đối với những người yêu nước, hoạt động cách mạng, trong đó có nhân vật “tôi”. Đồng thời, qua đoạn trích cũng bộc lộ tình cảm đau đớn vì phải làm người dân mất nước và thái độ thất vọng, hổ thẹn vì có một “đấng hoàng thượng” như thế. Thông điệp ấy được tác giả diễn đạt theo cách nói ngược: “thật tôi không sao che giấu nổi niềm tự hào được là một người An Nam và sự kiêu hãnh được có một vị hoàng đế.”.

– Đả kích là mức độ cao nhất của yêu cầu phê phán, châm biếm. Đối tượng của đả kích chỉ có thể là kẻ thù, là cái xấu, cái ác cần xoá bỏ tận cùng,

– Truyện “Vi hành” hàm chứa sức mạnh đả kích. Đối tượng đả kích là chế độ thực dân Pháp – một chế độ “bảo hộ” đầy rẫy bất công, tàn bạo. Đối tượng đả kích thứ hai là triều đình nhà Nguyễn trong giai đoạn đó: hèn yếu, nhu nhược, chỉ là trò hề, bù nhìn trong tay chính quyền “bảo hộ”. Cả hai đối tượng ấy cần đấu tranh, xoá bỏ,... Với truyện “Vi hành”, Nguyễn Ái Quốc đã lột trần bản chất của hai đối tượng, phơi bày trước công luận để châm biếm – đả kích một cách công khai, khéo léo bằng một tác phẩm nghệ thuật (hư cấu).

– Màu sắc châm biếm đả kích chủ yếu thể hiện ở các yếu tố chính sau:

+ Cốt truyện hàm ẩn: chọn được tình huống truyện độc đáo để vừa nêu được thực trạng, vừa lồng ghép ý tưởng châm biếm, đả kích một cách kín đáo mà sáng rõ.

+ Sử dụng thủ pháp phóng đại trong kể chuyện, miêu tả và thể hiện chân dung nhân vật “hoàng đế vi hành” cũng như sự tiếp đón, săn sóc tận tình của Chính phủ “bảo hộ”, phóng đại cả tình huống nhầm lẫn của người Pháp.

+ Ngôn ngữ: tác giả dùng ngôn ngữ rất linh hoạt, tạo ra giọng điệu châm biếm, mỉa mai, giễu cợt bằng cách “nói ngược” rất sâu đậm trong hầu như toàn bộ truyện. Ví dụ: “Tôi không được rõ ý đồ nhà “vi hành” của chúng ta ra sao. Phải chăng là ngài muốn biết dân Pháp, dưới quyền ngự trị của bạn ngài là A-lếch-xăng Đệ nhất, có được sung sướng, có được uống nhiều rượu và được hút nhiều thuốc phiện bằng dân Nam, dưới quyền ngự trị của ngài, hay không?” hoặc câu cuối truyện: “Ngày nay, cứ mỗi lần ra khỏi cửa, thật tôi không sao che giấu nổi niềm tự hào được là một người An Nam và sự kiêu hãnh có được một vị hoàng đế.”.

a) Tôi nhớ chuyện vua Thuấn, vì muốn đích thân tai nghe mắt thấy dân có bằng lòng mình không, nên cải trang làm dân cày đi dò la khắp xứ. [...] Bên cạnh những bậc cải trang vĩ đại ấy muốn đi sâu vào cuộc sống của nhân dân, ngày nay còn có những ông hoàng, ông chúa, để tiện việc riêng và vì những lí do không cao thượng bằng, cũng “vi hành” đấy.

b) Tôi không được rõ ý đồ của nhà “vi hành” của chúng ta ra sao. Phải chăng là ngài muốn biết dân Pháp, dưới quyền ngự trị của bạn ngài là A-lếch-xăng Đệ nhất, có được sung sướng, có được uống nhiều rượu và được hút nhiều thuốc phiện bằng dân Nam dưới quyền ngự trị của ngài, hay không?

c) Cô không thể tưởng tượng được cảnh đón tiếp tốt đẹp người ta dành cho chúng tôi ở đây. Quần chúng cứ là tự phát mà biểu lộ nhiệt tình khi vừa thoáng thấy một đồng bào ta. Những tiếng “Hắn đấy!” hay “Xem hắn kìa!” là những lời chào mừng kín đáo và kính trọng mà chúng tôi thường gặp dọc đường.

d) Ngày nay, cứ mỗi lần ra khỏi cửa, thật lòng tôi không sao che giấu nổi niềm tự hào được là một người An Nam và sự kiêu hãnh được có một vị hoàng đế.

a)

Chồng người vác giáo săn beo

Chồng em vác đũa săn mèo khắp mâm.

Biểu thức vác đũa săn mèo thể hiện thái độ mỉa mai, giễu cợt đối với nhân vật chồng em – người thích thể hiện sức mạnh nam nhi trong xó bếp cùng những loài vật nhỏ bé, yếu đuối.

b)

Đồn rằng cha mẹ anh hiền

Cắn cơm không vỡ, cắn tiền vỡ tư

Từ hiền được dùng với nghĩa đánh giá trái ngược, thể hiện thái độ mía mai, giễu cợt đối với nhân vật cha mẹ anh - những người ghê gớm.

c)

Vợ anh khéo liệu khéo lo,

Bản một con bò, mua cái ễnh ương

Đem về thả ở gậm giường,

Nó kêu ì op, lại thương con bò.

Biểu thức khéo liệu khéo lo được dùng với nghĩa đánh giá trái ngược, thể hiện thái độ mỉa mai, giễu cợt đối với nhân vật vợ anh – người phụ nữ vụng về, không biết lo toan vun vén.

Do sức ép của công luận ở Pháp và ở Đông Dương, ông Va-ren đã nửa chính thức hứa sẽ chăm sóc vụ Phan Bội Châu. Ông hứa thế; giả thứ cứ cho rằng một vị Toàn quyền Đông Dương mà lại biết giữ lời hứa đi chăng nữa, thì chúng ta vẫn được phép tự hỏi liệu quan Toàn quyền Va-ren sẽ “chăm sóc” vụ ấy vào lúc nào và ra làm sao.

Biểu thức nửa chính thức hứa thể hiện sự giễu cợt của tác giả đối với nhân vật Va-ren và vị Toàn quyền Đông Dương. Nửa chính thức hứa thể hiện sự mập mờ, lập lờ không đáng tin cậy.

“Chăm sóc” được dùng với dụng ý trái ngược nghĩa ban đầu, thể hiện thái độ phê phán, lên án của tác giả đối với sự giả dối, độc đoán của nhân vật Va-ren.

Để viết bài nghị luận về quan niệm yêu nước của tuổi trẻ, các em cần chú ý:

- Đọc kĩ đề và nhận biết trọng tâm cần làm sáng tỏ.

- Chuẩn bị tư liệu liên quan đến vấn đề trọng tâm cần bàn luận (những ví dụ về lòng yêu nước trong truyền thống; những biểu hiện về lòng yêu nước của tuổi trẻ trong đời sống ngày nay; các tác phẩm thơ, văn, các câu danh ngôn và những kiến thức lịch sử,... về lòng yêu nước).

- Tìm ý, lập dàn ý cho bài viết: xác định luận đề, các luận điểm, lựa chọn dẫn chứng. Bố cục bài viết theo ba phân; các luận điểm, lí lẽ được triển khai phải gắn bó mật thiết và xuất phát từ luận đề đã nêu.

- Thể hiện rõ thái độ, tình cảm khi bàn luận về vấn đề; vận dụng được kiến thức và những trải nghiệm của cá nhân người viết.

Để phát triển ý cụ thể cho ý lớn: Thế nào là yêu nước, có thể nêu một số ý nhỏ, ví dụ như:

- Yêu nước là yêu đất nước, quê hương với những phong cảnh và con người cụ thể, gần gũi, thân thiết hằng ngày: mảnh trăng, con đò, ông bà, cha mẹ, bạn bè,...

- Yêu nước là góp phần giữ gìn và phát huy truyền thống của đất nước, quê hương.

- Yêu nước là hành động góp phần làm giàu đẹp cho quê hương, đất nước,...

Thơ văn của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh thể hiện rõ lòng yêu nước nồng nàn qua nhiều tác phẩm, trong đó nổi bật là bài thơ “Lịch sử nước ta”. Bài thơ này không chỉ kể lại lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam mà còn khơi dậy lòng tự hào và ý chí đấu tranh giành độc lập. Những câu thơ như:

“Dân ta phải biết sử ta,

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.”

đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu biết lịch sử để từ đó nuôi dưỡng lòng yêu nước. Hồ Chí Minh đã sử dụng ngôn từ giản dị, dễ hiểu nhưng đầy sức mạnh, truyền tải thông điệp về tình yêu quê hương, đất nước và khát vọng tự do, độc lập. Tác phẩm của ông không chỉ là những bài thơ mà còn là những lời kêu gọi, động viên toàn dân đoàn kết, đứng lên chống lại kẻ thù xâm lược.

Để nghe và nêu được những nhận xét, đánh giá, các em cần chú ý:

- Nắm được nội dung (thông tin) cơ bản của bài thuyết trình.

- Đặt được câu hỏi về những điều mình chưa hiểu, chưa rõ.

- Trao đổi với người trình bày về những ý kiến khác biệt (nếu có).

- Có thái độ thân thiện, tôn trọng người nói.